উচ্চতর গণিত ২য় পত্র • বিপরীত ত্রিকোণমিতিক ফাংশন ও ত্রিকোণমিতিক সমীকরণ • Cumilla Board • কুমিল্লা বোর্ড ২০২২

উচ্চতর গণিত ২য় পত্র প্রশ্ন

উদ্দীপক-১: f(x)=cos⁡xf(x)=\cos x
উদ্দীপক-2: cot⁡−1(1x)+12sec⁡−1(1+y21−y2)+12cosec⁡−1(1+z22z)=π\cot ^{-1}\left(\frac{1}{x}\right)+\frac{1}{2} \sec ^{-1}\left(\frac{1+y^{2}}{1-y^{2}}\right)+\frac{1}{2} \operatorname{cosec}^{-1}\left(\frac{1+z^{2}}{2 z}\right)=\pi.

  1. ক)

    cot⁡cos⁡−1sin⁡tan⁡−134\cot \cos ^{-1} \sin \tan ^{-1} \frac{3}{4} এর মান নির্ণয় কর।

    (2)
  2. খ)

    (−2π,2π)(-2 \pi, 2 \pi) ব্যাবধিতে . f(x)+13f(π2−x)=13f(x)+\frac{1}{\sqrt{3}} f\left(\frac{\pi}{2}-x\right)=\frac{1}{\sqrt{3}} সমাধান কর।

    (4)
  3. গ)

    উদ্দীপক-২ হতে প্রমাণ কর যে, x+y+z=xyz\mathrm{x}+\mathrm{y}+\mathrm{z}=\mathrm{xyz}.

    (4)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    ধরি, θ=tan⁡−1(34)⇒tan⁡θ=34\theta = \tan^{-1}\left(\frac{3}{4}\right) \Rightarrow \tan\theta = \frac{3}{4}।
    সমকোণী ত্রিভুজ বিবেচনা করে, লম্ব = ৩, ভূমি = ৪, সুতরাং অতিভুজ = 32+42=5\sqrt{3^2 + 4^2} = 5।
    অতএব, sin⁡θ=35⇒θ=sin⁡−1(35)\sin\theta = \frac{3}{5} \Rightarrow \theta = \sin^{-1}\left(\frac{3}{5}\right)।
    তাহলে, sin⁡tan⁡−1(34)=sin⁡(sin⁡−135)=35\sin\tan^{-1}\left(\frac{3}{4}\right) = \sin\left(\sin^{-1}\frac{3}{5}\right) = \frac{3}{5}।

    এখন, ধরি ϕ=cos⁡−1(35)⇒cos⁡ϕ=35\phi = \cos^{-1}\left(\frac{3}{5}\right) \Rightarrow \cos\phi = \frac{3}{5}।
    সমকোণী ত্রিভুজ থেকে, ভূমি = ৩, অতিভুজ = ৫, সুতরাং লম্ব = 52−32=4\sqrt{5^2 - 3^2} = 4।
    অতএব, cot⁡ϕ=34⇒ϕ=cot⁡−1(34)\cot\phi = \frac{3}{4} \Rightarrow \phi = \cot^{-1}\left(\frac{3}{4}\right)।

    সুতরাং, cot⁡cos⁡−1sin⁡tan⁡−1(34)=cot⁡(cot⁡−134)=34\cot\cos^{-1}\sin\tan^{-1}\left(\frac{3}{4}\right) = \cot\left(\cot^{-1}\frac{3}{4}\right) = \frac{3}{4}।
    উত্তর: 34\frac{3}{4}

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    উদ্দীপক-১ থেকে পাই, f(x)=cos⁡xf(x) = \cos x
    সুতরাং, f(π2−x)=cos⁡(π2−x)=sin⁡xf\left(\frac{\pi}{2} - x\right) = \cos\left(\frac{\pi}{2} - x\right) = \sin x

    প্রদত্ত সমীকরণ:
    cos⁡x+13sin⁡x=13\cos x + \frac{1}{\sqrt{3}}\sin x = \frac{1}{\sqrt{3}}
    ⇒3cos⁡x+sin⁡x=1\Rightarrow \sqrt{3}\cos x + \sin x = 1

    উভয় পক্ষকে (3)2+12=2\sqrt{(\sqrt{3})^2 + 1^2} = 2 দ্বারা ভাগ করে পাই,
    32cos⁡x+12sin⁡x=12\frac{\sqrt{3}}{2}\cos x + \frac{1}{2}\sin x = \frac{1}{2}
    ⇒cos⁡xcos⁡π6+sin⁡xsin⁡π6=cos⁡π3\Rightarrow \cos x\cos\frac{\pi}{6} + \sin x\sin\frac{\pi}{6} = \cos\frac{\pi}{3}
    ⇒cos⁡(x−π6)=cos⁡π3\Rightarrow \cos\left(x - \frac{\pi}{6}\right) = \cos\frac{\pi}{3}

    সাধারণ সমাধান:
    x−π6=2nπ±π3x - \frac{\pi}{6} = 2n\pi \pm \frac{\pi}{3}, যেখানে n∈Zn \in \mathbb{Z}
    ⇒x=2nπ±π3+π6\Rightarrow x = 2n\pi \pm \frac{\pi}{3} + \frac{\pi}{6}

    ধনাত্মক (+) চিহ্ন নিয়ে:
    x=2nπ+π3+π6=2nπ+π2x = 2n\pi + \frac{\pi}{3} + \frac{\pi}{6} = 2n\pi + \frac{\pi}{2}
    n=−1n = -1 হলে, x=−2π+π2=−3π2∈(−2π,2π)x = -2\pi + \frac{\pi}{2} = -\frac{3\pi}{2} \in (-2\pi, 2\pi)
    n=0n = 0 হলে, x=π2∈(−2π,2π)x = \frac{\pi}{2} \in (-2\pi, 2\pi)

    ঋণাত্মক (-) চিহ্ন নিয়ে:
    x=2nπ−π3+π6=2nπ−π6x = 2n\pi - \frac{\pi}{3} + \frac{\pi}{6} = 2n\pi - \frac{\pi}{6}
    n=0n = 0 হলে, x=−π6∈(−2π,2π)x = -\frac{\pi}{6} \in (-2\pi, 2\pi)
    n=1n = 1 হলে, x=2π−π6=11π6∈(−2π,2π)x = 2\pi - \frac{\pi}{6} = \frac{11\pi}{6} \in (-2\pi, 2\pi)

    সুতরাং, (−2π,2π)(-2\pi, 2\pi) ব্যবধিতে সমীকরণটির সমাধান:
    x=−3π2,−π6,π2,11π6x = -\frac{3\pi}{2}, -\frac{\pi}{6}, \frac{\pi}{2}, \frac{11\pi}{6}।

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    উদ্দীপক-২ হতে পাই,
    cot⁡−1(1x)+12sec⁡−1(1+y21−y2)+12cosec⁡−1(1+z22z)=π\cot^{-1}\left(\frac{1}{x}\right) + \frac{1}{2}\sec^{-1}\left(\frac{1+y^2}{1-y^2}\right) + \frac{1}{2}\operatorname{cosec}^{-1}\left(\frac{1+z^2}{2z}\right) = \pi

    আমরা জানি,
    cot⁡−1(1x)=tan⁡−1x\cot^{-1}\left(\frac{1}{x}\right) = \tan^{-1}x
    sec⁡−1(1+y21−y2)=cos⁡−1(1−y21+y2)=2tan⁡−1y\sec^{-1}\left(\frac{1+y^2}{1-y^2}\right) = \cos^{-1}\left(\frac{1-y^2}{1+y^2}\right) = 2\tan^{-1}y
    cosec⁡−1(1+z22z)=sin⁡−1(2z1+z2)=2tan⁡−1z\operatorname{cosec}^{-1}\left(\frac{1+z^2}{2z}\right) = \sin^{-1}\left(\frac{2z}{1+z^2}\right) = 2\tan^{-1}z

    সমীকরণে এই মানগুলো প্রতিস্থাপন করে পাই,
    tan⁡−1x+12⋅2tan⁡−1y+12⋅2tan⁡−1z=π\tan^{-1}x + \frac{1}{2}\cdot 2\tan^{-1}y + \frac{1}{2}\cdot 2\tan^{-1}z = \pi
    ⇒tan⁡−1x+tan⁡−1y+tan⁡−1z=π\Rightarrow \tan^{-1}x + \tan^{-1}y + \tan^{-1}z = \pi
    ⇒tan⁡−1x+tan⁡−1y=π−tan⁡−1z\Rightarrow \tan^{-1}x + \tan^{-1}y = \pi - \tan^{-1}z
    ⇒tan⁡−1(x+y1−xy)=π−tan⁡−1z\Rightarrow \tan^{-1}\left(\frac{x + y}{1 - xy}\right) = \pi - \tan^{-1}z

    উভয় পক্ষে tan প্রয়োগ করে পাই,
    x+y1−xy=tan⁡(π−tan⁡−1z)\frac{x + y}{1 - xy} = \tan(\pi - \tan^{-1}z)
    ⇒x+y1−xy=−tan⁡(tan⁡−1z)\Rightarrow \frac{x + y}{1 - xy} = -\tan(\tan^{-1}z) [যেহেতু tan⁡(π−θ)=−tan⁡θ\tan(\pi - \theta) = -\tan\theta]
    ⇒x+y1−xy=−z\Rightarrow \frac{x + y}{1 - xy} = -z
    ⇒x+y=−z(1−xy)\Rightarrow x + y = -z(1 - xy)
    ⇒x+y=−z+xyz\Rightarrow x + y = -z + xyz
    ⇒x+y+z=xyz\Rightarrow x + y + z = xyz
    (প্রমাণিত)

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন